"त्यो बेला काठमाण्डाैका सडकमा प्रशस्तै बाघ छापे ट्याक्सी भेटिन्थे"

पढ्न लाग्ने समय : 17 मिनेट

मानवशास्त्री जेरार्ड तोफाँले सन् १९७० मा फ्रान्सबाट नेपाल आए र नेवार समुदायलाई आफ्नो अध्ययनको विषय बनाए । उनी विशेषतः हिमाली क्षेत्रको समाज र संस्कृतिमा दख्खल राख्छन् । सन् १९७२ देखि १९७७ सम्म ललितपुरको प्याङगाउँमा बसेर विद्यावारिधि सम्पन्न गरे उनले । त्यही क्रममा ठेंचोको नवदुर्गा नाचबारे उनलाई रूचि भयो र त्यसबारे अध्ययन गरे । त्यससँगै सन् १९७६ देखि १९८१ सम्म पनौतीको संस्कृति, मिथक र मान्छेहरुमाथि अध्ययन गरे । इकान्तिपुरमा प्रकाशित तोफाँको अन्तर्वाता जस्ताको तस्तैः त्यो काठमाडौं

सन् सत्तरीको दशकमा तपाईंले महसुस गरेको र देखेको काठमाडौं कस्तो थियो ?

म नेपाल आउँदा मैले पेरिस विश्वविद्यालयबाट मानवशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरिसकेको थिएँ । संस्कृतिमा हुने अन्तरबारे मेरो रुचि थियो । मैले त्यतिबेला साढे एक वर्षजति नेपालमा बिताएँ । दरबार स्कुलमा बेलुकी फ्रान्सेली भाषा सिकाउने काम पनि गरेँ । अहिलेको तुलनामा त्यतिबेला काठमाडौं उपत्यकाको जनसंख्या निकै कम थियो । काठमाडौं उपत्यका असाधारण थियो । वास्तवमै फरक थियो, जताततै खेतैखेत थियो । तर, सहर फैलिने क्रममा थियो । म गैरीधारामा बस्थें । बगैंचासहितको एउटा सिङ्गो घर महिनाको चार सय रुपैयाँमा लिएको थिएँ । त्यहाँबाट म खेतैखेत भएर लाजिम्पाटस्थित फ्रान्सेली दूतावाससम्म जान्थें ।

जाडो अधिक हुन्थ्यो । साउनमा गुँला पर्वका बेला मध्यरातको १/२ बजेतिरै मानिसहरू बाजा बजाएर स्वयम्भू जान्थे । धिमे र बाँसुरी बजाइरहेका हुन्थे । त्यो संगीत बडो मधूर सुनिन्थ्यो । यसले पनि देखाउँछ– अहिले र उहिलेको समयमा कति धेरै फरक थियो भनेर ।

काठमाडौं र ललितपुरभन्दा भक्तपुर फरक थियो कि ?

म यहाँ आउँदा जर्मन प्रोजेक्ट सुरु भएकै थिएन । या सुरु हुने तर्खरमा थियो । भक्तपुर बाँकी दुई सहरभन्दा फरक थियो । यो गाउँहरूले भरिएको सहर थियो । आँखिझ्यालमा लहरै खुर्सानीका राता झुप्पा सुकाइएका हुन्थे ।

यातायातको सुविधा कस्तो थियो ?

थिएन भन्दा हुन्छ । केही बस हुन्थे । मलाई राम्रोसँग याद छ, पनौती पुग्न सकस थियो । बनेपा पुगेपछि त्योभन्दा अन्त पुग्न हिँड्नैपर्थ्यो । म धैरैपटक बनेपाबाट पनौतीसम्म हिँडेर गएको छु । लगनखेलबाट चापागाउँ र प्याङगाउँ हिँडेरै जानुपर्थ्यो । थोरै संख्यामा रुसी जिप हुन्थे यातायातको साधन । टोयोटाजस्ता जापानी गाडी आउनुअगाडिको समय थियो त्यो । काठमाडौंमा भने बाघबुट्टे हिन्दुस्तानी गाडी हुन्थे ।

पहिरनको विशेषता के कस्तो थियो ?

ज्यापुनी मय्जुहरू मज्जाले हाकुपटासीमा सजिएर हिँड्थे । अधिकांश मानिस जुत्ता नलगाएरै हिँडिरहेका हुन्थे । पुरुषमध्ये लगभग सबैले नेपाली टोपी लगाउने गर्थे । भेषभूषामा कुनै प्रकारको अनिवार्यता थिएन ।

पश्चिमा र यहाँको संस्कृतिमा केही अन्तर थियो ?

उताको र विशेषतः काठमाडौं उपत्यकामा रहेको संस्कृतिको अन्तर बडो अचम्मको थियो । उतिबेलाको काठमाडौं बडो फोहोर थियो । जताततै हिले बाटो थियो । शौचालयको राम्रो व्यवस्थै थिएन । काठमाडौं उपत्यकाको रहनसहन हेरेपछि अर्कै विश्व आएको अनुभव गरेको थिएँ ।

अनि ललितपुर कस्तो थियो ?

पाटनका साँघुरा गल्लीहरू र परिवेशमा काठमाडौंभन्दा केही अन्तर थियो । मलाई ज्यापू समुदायबारे अध्ययन गर्न मन थियो । तर, समाज त्यति खुला थिएन । बाहिरका मान्छेसँग खुलेर कुराकानी गर्न डराउँथे मान्छेहरू । त्यतिबेला राजनीतिक र सामाजिक अवस्थै सायद त्यस्तो थियो । तर, समयसँगै काठमाडौंको समाज बढी खुलेको छ । चाहनेका लागि यहाँको समाजबारे अध्ययन गर्न अहिले अधिक सजिलो भएको छ । हाम्रा लागि नियुक्त ड्राइभर पनि चित्त नबुझ्नेबित्तिकै अपशब्द प्रयोग गर्न हिच्किचाउँदैन थिए । तर, अब त्यस्तो स्थिति छैन ।

राजनीतिक स्थिति कस्तो थियो ?

राजतन्त्र थियो । पत्रपत्रिका न्यून थिए । पार्टीहरू पनि लगभग नभएकै स्थिति थियो । राजा महेन्द्र थिए । फ्रान्सेली दूतावासको कार्यक्रममा उनी परिवारसहित आउँथे ।

तपाईं चाहिँ के गर्नुहुन्थ्यो त्यतिखेर ?

म कूटनीतिक कर्मचारीका रूपमा थिएँ, एकपल्ट म अमेरिकी दूतावासको निमन्त्रणामा उनीहरूको कार्यक्रममा गएको थिएँ । त्यस कार्यक्रममा ज्ञानेन्द्र पनि आएका थिए । हामी समान उमेरका थियौं, त्यसैले हामीलाई सँगै राखिएको थियो । यो एक प्रकारले युवाहरूका लागि अलग्गै छुट्याइएको टेबल थियो । ज्ञानेन्द्रलाई मैले पछि पेरिसमा पनि भेटेको थिएँ । महेन्द्र कोषको काममा उनी त्यता आएका थिए । उनी कुलीन वर्गका देखिन्थे, या उनको व्यवहार मलाई त्यस्तो लाग्थ्यो । आफ्ना दाजु राजा वीरेन्द्रभन्दा धेरै फरक थिए उनी ।

कस्ता थिए राजा वीरेन्द्र ?

धेरै भलादमी । मैले उनीसँग पनि औपचारिक रूपमै भेट्ने अवसर पाएको थिएँ, उनी राजकीय भ्रमणमा फ्रान्स आउँदा । र, अन्य अवसरमा पनि । उनी विनम्र र शान्त स्वभावका थिए ।

अनि राजा महेन्द्र चाहिँ ?

महेन्द्र भने अधिकांश समय विद्वान्हरूबाट घेरिएका हुन्थे । पञ्चायती व्यवस्थाबारे कुराकानी भइरहेको हुन्थ्यो । राजा महेन्द्रमा अन्य राजनीतिक विचारधाराहरूमा पनि खुबै रुचि रहेको देखिन्थ्यो । पञ्चायती व्यवस्थाका लागि उनले ठोस विचारधारा बनाएका थिए । तर, पक्कै पनि त्यति बेला प्रजातन्त्र थिएन ।

त्यो बेला परिवर्तनका आवाज उठ्न थालेको थियो ?

नेपाली युवाहरूले विदेशमा गएर पढ्ने परम्परा सुरु भएको थियो । अमेरिका, रुस वा जापानतिर । तत्कालीन नेपाली परिस्थितिमा जुन राजनीतिक अवस्था थियो, त्यसको तत्कालीन समाजसँग मेल हुन छाडेको थियो ।

तपाईं काठमाडौं हुँदा हिप्पीवय कायम थियो अथवा अन्त्य हुँदै थियो ?

म काठमाडौं आउँदा हिप्पी युग सिद्धिँदै थियो । मलाई हिप्पी संस्कृतिबारे धेरै रुचि थिएन । फेरि मलाई गाँजा र चरेसमा कुनै मतलब पनि थिएन । मलाई याद छ, हिप्पीहरू संगीतमा खुबै चाख लिन्थे । राजदरबारवरिपरि सांगीतिक कार्यक्रम भएकोसम्म याद छ र त्यसमध्ये केहीमा म आफैं पनि श्रोता भएको अनुभव छ । खासमा त्यो हिप्पी–काल टुंगिनै लागेको बेला थियो । काठमाडौंमा भेटिएका हिप्पीहरू केही पनि काम गर्दैनथे । र, मस्त थिए, आफ्नै दुनियाँमा रमाइरहेका । तिनलाई अरूबारे मतलब पनि हुँदैनथ्यो । मैले काठमाडौंमा त्यस्ता अमेरिकी हिप्पी पनि देखें, जो आधा हिप्पी संस्कृतिसँग अभ्यस्त थिए भने आधा सामाजिक कामकाजमा पनि व्यस्त । उनीहरू फरक भएर पनि समानान्तर समाजमा बाँचिरहेका थिए । उनीहरूप्रति भने मेरो रुचि थियो । मैले त्यही बेला लेखक अभि सुवेदीलाई पनि भेटेको थिएँ । केही अमेरिकीलाई सितार र तबला बजाइरहेको पनि भेटेको थिएँ ।

तिनको खास अखाडा पनि हुन्थ्यो ?

अधिकांश हिप्पी झोछेँ फ्रिक–स्ट्रिटमा हुन्थे । केही भने स्वयम्भूवरिपरि पनि हुन्थे, वास्तवमै केही नगरी धूवाँमा रुमल्लिरहेका । त्यतिबेला फ्रान्सेली राजदूतावासमा हिप्पीहरूकै कारण धेरै समस्या हुन्थ्यो । केही फ्रान्सेली हिप्पीहरूलाई पुलिसले समातेको हुन्थ्यो, हाम्रो काम तिनलाई छुटाएर फ्रान्स फर्काउनु हुन्थ्यो । उनीहरूका कारण फ्रान्सेली राजदूतावास अप्ठ्यारोमा पर्ने गर्थ्यो । त्यसैले पनि मलाई हिप्पीहरूप्रति रुचि थिएन ।

काठमाडौंमा अहिलेझैँ रेस्टुरेन्टहरू थिए त्यतिखेर ?

धेरै कम । थिएन नै भन्दा हुन्थ्यो । लाजिम्पाटमा फ्रान्सेली राजदूतावास तलतिर एउटा चिनियाँ रेस्टुरेन्ट थियो । त्यसको नाम ‘वाङ’ थियो । एउटा अर्को रेस्टुरेन्ट थियो इन्दिरा भन्ने, भूगोलपार्क नजिकै । एक तलामाथि । यो भने इन्डियन रेस्टुरेन्ट थियो । त्यति बेला त्यो निकै लोकप्रिय थियो र राम्रो पनि थियो । बोरिसले भर्खरभर्खर आफ्नो होटल बन्द गरेको समय थियो त्यो, जहाँ अहिले निर्वाचन आयोग छ । तर, उनले एउटा अर्को रेस्टुरेन्ट खोलेका थिए । र, त्यसमा मीठामीठा रुसी परिकार पाइन्थ्यो । त्यतिबेला ठमेल भन्ने नै थिएन । थबही भन्ने थियो, टोलको रूपमा तर यो कुनै पयर्टकीय केन्द्र नै थिएन । त्यो नेवार किसानहरूको थलो थियो ।

नेपाल भाषा र नेपाली कसरी सिक्नुभयो ?

दरबार स्कुलमा हुँदा मेरा एक विद्यार्थी थिए- केशवराज भण्डारी । उनले नै मलाई नेपाल भाषा बोल्न सिकाए । एक वर्षमै मैले नेपाल भाषा लगभग सिकें । पछि त्यसबारे थप जानकारी पूर्णहर्ष वज्राचार्यबाट पाएँ । साँखुका उनी वसन्तपुरमा बस्दथे । साइकल चढेर म बसेको डेरामा आउँथे र हामी नेपाल भाषामा कुराकानी गर्थ्यौं । प्याङगाउँ र पनौतीका मानिस मैले नेपाल भाषा बोलेकोमा निकै खुसी हुन्थे । मलाई नेपाल भाषा मात्र आउने, नेपाली बोल्न नआउने । त्यसैले पनि उनीहरू अझ मेरो नजिक भए । नेपाली भने मैले पछि मात्रै सिकेको थिएँ, खेमबहादुर विष्टबाट । उनी डोरबहादुर विष्टका भाइ थिए । डोरबहादुर निकै राम्रो मान्छे, निकै बौद्धिक मान्छे ।

उनी बेपत्ता भएकोबारे सुन्नुभएको छ ?

सुनेको हुँ । तर, उनी के-कस्तो परिस्थितिमा हराए, त्यसबारे म केही पनि भन्न सक्दिनँ । यसबारे उनका छोरा हिक्मत विष्टसँग कुराकानी गरेको थिएँ । उनलाई पनि स्पष्ट कारण थाहा रहेनछ । उनी जातका कारण कोही ठूलो र सानो हुन्छ भन्ने कुरासँग विमति राख्थे । उनी कहाँ गए, कसरी हराए सायद कहिल्यै नखुल्ला ।

त्यो प्याङगाउँ

त्यतिबेलाको प्याङगाउँ (संगु) कस्तो थियो होला ?

अन्य नेवार बस्तीभन्दा निकै भिन्न । भाषा बेग्लै थियो, बोल्ने तरिका पनि फरक । प्याङवासी मानापाथी बनाउँथे र खेतीपातीमा निर्भर थिए । केटाले दौरा सुरुवाल र केटीहरूले हाकुपटासी लगाउँथे । सुग्घरी थिएनन् । बस्तीमा मकैका

थाङ्ग्रा, घरको आँगनमा राँगा, भैंसी बाँधिएका हुन्थे । उपियाँ, जुका, लामखुट्टेको बिगबिगी थियो । प्रत्येक घरको भुइँतलामा राँगा, भैंसी, कुखुरा पालिएको हुन्थ्यो । घरहरू व्यवस्थित थिएनन् । टोल-चोक अत्यधिक फोहोर थियो । फोटो खिचाउन डराउँथे मान्छेहरू । प्याङगाउँका मान्छेहरूमाथि मैले सन् १९७७ मा पीएचडी गरेँ ।

नवदुर्गा नाचमाथि अध्ययन गर्ने विचार चाहिँ कसरी आयो तपाईंलाई ?

मानिसहरू नवदुर्गा मन्दिर भन्नेबित्तिकै धेरै डराउँथे । विशेषगरी राति मन्दिरवरिपरि हिँडडुल गर्दैनथे । ठेचोमा नवदुर्गा नाच हुन्छ भन्ने थाहा पाएपछि मैले मन्दिरमा जाने इच्छा व्यक्त गरेँ । तर, प्याङगाउँका स्थानीयले मलाई त्यहाँ सुरक्षित नभएको भन्दै नजान आग्रह गरे । नवदुर्गा नाचप्रति स्थानीयको डर देखेरै त्यसमाथि अध्ययन गर्न रुचि जागेको हो ।

नाचबारे के थाहा पाउनुभयो ?

संगुमा अध्ययन गरेको केही वर्षपछि म ठेंचो आएको थिएँ । एक जना ज्यापूको घरमा बसेँ । म बसेको घरका मालिक समाजमा प्रतिष्ठित व्यक्ति परेछन् । यसले मलाई अध्ययन सिलसिलामा गुठियारहरूसँग भेट्न, जानकारी लिन सहज भयो । अनि बस्तीको सर्भे गरेँ । नवदुर्गा नाच, ब्रह्मायणी र बालकुमारीको ‘मूः’ जात्रामा भाग लिएँ । पाटन दरबार क्षेत्रमा प्रदर्शन गरिएको नाचमा पनि सहभागी भएँ । नाच तान्त्रिक विधिबाट सञ्चालन हुने रैछ । मालाकार थरका समुदायबारे पनि अध्ययन गरेँ ।

ठेंचोमा महर्जन र मालाकार समुदाय थिए । यस नाच पहिले ज्यापू समुदायले सञ्चालन गर्थे । उहिले १२ वर्षे जात्रामा नरबलि दिने प्रचलन थियो र न्हँछे गुठीका देवगणले आफ्नै ज्वाइँलाई बलि चढाएछन् । अनि छोरीले दिएको श्रापका कारण गथु (मालाकार) समुदायमा नाचको जिम्मा सरेको भन्ने जनविश्वास छ । त्यतिबेला न्हँछे गुठी पनि अवलोकन गरेको थिएँ ।

नेपालमा कुनै कालखण्डमा शक्तिपीठहरूमा नरबलि दिने चलन थियो र ?

थियो भन्ने सुनेको हुँ । त्यतिबेला नवदुर्गा मन्दिरबारे कस्तो हल्ला सुनिन्थ्यो भने यदि कुनै मन्दिरमा नरबलि दिइन्थ्यो भने त्यो गोप्य हुन्थ्यो । मेरो विचारमा नवदुर्गा मन्दिरमा रगतसँग सम्बन्धित धेरै चिज छन् । धेरै सूचक छ, जुन राजदरबारबाटै स्वीकृति प्राप्त गरेको हुन्थ्यो । मलाई लाग्छ, त्यतिबेला नरबलिको सम्भावना थियो ।

ठेंचो बस्ती र नवदुर्गा मन्दिर कस्तो थियो त्यतिखेर, अनि त्यसको स्वरूप ?

प्याङगाउँ अध्ययनका सिलसिलामा चापागाउँको बज्रबाराही मन्दिर पुगेँ । पुरानो नेवारी बस्ती बुलु घुमेँ, जुन अत्यन्त मनमोहक र रमणीय थियो । घुम्दै जाने क्रममा ठेंचो पुगेँ । त्यहाँको बालकुमारी र ब्रह्मायणी मन्दिर घुमेँ । घरहरू मौलिक शैलीका थिए । पोखरीमा पानी सफा थियो । दिउँसो भैंसीलाई नुहाउन ल्याइथ्यो । राजकुलोमा सफा पानी बग्थ्यो । नवदुर्गा मन्दिर भने अन्य मन्दिरभन्दा फरक थियो । गजुर थिएन । त्यो मन्दिर, मन्दिरको आकारमा पनि थिएन । बाहिरपट्टि राँगाको खप्परसहितको सिङ र अण्डाका बोक्राको माला उनेर राखिएको थियो ।

भर्खरै ठेंचो भ्रमणमा आउनुभयो । पुराना दिनहरूका तस्बिर आए अन्तरकुन्तरमा ?

पुराना दिन सम्झेर म केहीबेर घोरिएँ । अहिले भूकम्पले नवदुर्गा र ब्रह्मायणी मन्दिरमा क्षति पुर्‍याएकामा खिन्न भएँ । तर, मलाई धेरै खुसी लाग्यो, पुनर्निर्माण गर्ने नेपालीहरूको क्षमता देखेर । मौलिक शैलीमा बनेको मन्दिरबाट प्रभावित बनेँ । मन्दिरको गर्भगृहको सजावटले दंग परेँ । त्यतिबेला मन्दिरमा प्रवेश गरेको थिइनँ । अनि पहिले बस्तीका घरहरू मौलिक शैलीमा थिए । ती मन्दिरभन्दा अग्ला हुँदैनथे । अहिले नेवार वास्तुकला शैलीको साटो आधुनिक शैलीमा बनेका घर देखेर पनि दुःख लाग्यो ।

त्यो पनौती

पनौतीमा काम गर्दाको अनुभव चाहिँ कस्तो रह्यो ?

म पनौती जाँदा पञ्चायतकाल थियो । त्यहाँ एकजना कर्माचार्यको घरमा बस्ने व्यवस्था मिल्यो । त्यहाँका मानिस धेरै उदार थिए । पनौतीमा १४/१५ थरका मानिस बस्थे । प्याङगाउँभन्दा पूरै फरक थियो पनौती । म र अन्य तीनजना आर्किटेक्ट साथीहरूले कसरी अध्ययन गर्लान् भन्नेबारे त्यहाँका बासिन्दालाई अत्यन्त चासो थियो । हामीले फ्रेन्च आर्किटेक्ट र स्थानीय गरी तीनवटा टिम बनायौं । एरियल फोटो लिंक गरेर नक्सा बनायौं । यो नै पनौतीको पहिलो नक्सा हो ।

कस्तो थियो त्यहाँको जनजीवन ?

काठमाडौंभन्दा निकै भिन्न थियो पनौती । थने (माथि) र क्वने (तल) अथवा कांग्रेस र कम्युनिस्ट गरी दुई भागमा विभाजित थियो सहर । बहुदल आएपछि सेटल भयो । मानिसहरू सहयोगी थिए । काम गर्न निकै सजिलो थियो । हिन्दु संस्कृति हावी थियो । संन्यासीहरू बाहिरबाट आउँथे, त्रिवेणीमा बस्थे । मकर मेला लाग्ने ठाउँ पनि यही हो । स्थानीयवासी बिहान पूजाका लागि आउँथे, बेलुका बत्ती बाल्न । खोलानाला सफा थियो ।

जनसंख्या कति थियो ?

सम्भवतः ३ हजार मात्रै मानिस थिए पनौतीमा । अहिले बढेर १६ हजार पुगेछ । पञ्चायतका एकजना कर्मचारीले प्रत्येक घरधुरीमा पुगेर तथ्यांक संकलन गर्न र सर्भे जान मद्दत गरेका थिए । त्यहाँ ९६ प्रतिशत नेवार थिए । इन्द्रेश्वर महादेव मन्दिरमा भारतबाट आउने पुजारीहरूसमेत नेपाल भाषा बोल्थे । नमोबुद्धसँग सम्बन्ध राख्ने दुईवटा बौद्ध समूह थिए ।

तपाईंले पनौतीको लायकु (दरबार) बारे पनि अध्ययन गर्नुभएको थियो । त्यो अनुभव चाहिँ कस्तो थियो ?

पुरात्तत्व विभागले दरबारबारे चासो दिएको थिएन । खुला ठाउँ थियो, उत्खनन भएको थिएन । धान सुकाउने गर्थे मान्छेहरू । तलेजु मन्दिर पनि थियो त्यहाँ । मन्दिरको मूर्ति भारतबाट जयस्थिति मल्लको पालामा नेपाल ल्याएको भनिन्छ । लिच्छविकालको नभई त्यो मल्लकालको दरबार हो । त्यतिबेला बनेपा शक्तिशाली थियो । पनौती बनेपाबाट शासित थियो र त्यहाँ राजाका एजेन्ट बस्थे । पनौतीले बनेपामा कर बुझाउँथ्यो । मेरो अध्ययनपछि फ्रान्सेली दूतावासले पनौतीमा रुचि राख्यो । पुरातत्त्व विभागसँगको समन्वयमा पुनर्निर्माणको प्रोजेक्ट प्रारम्भ भयो । बडो प्रिय छन् अध्ययनका ती दिनहरू, त्यो समय र त्यस कालको सम्झनाको सुगन्ध !

धेरै पढिएको

  1. सेतो दरबारमा आगलागीः नेपालमा दमकल भित्रियो, अत्तर फुटेर बग्दा वासनाले तीनै सहर मगमगायो
  2. "बानेश्वर क्षेत्रको बाटोमा गाडी देख्न पाउँदा निकै रमाइलो हुन्थ्यो"- श्रीहरि अर्याल
  3. २०४४ साल फागुन २९ गते दशरथ रंगशालामा भागदाैडमा परि ७१ जना खेलप्रेमीले ज्यान गुमाए
  4. चन्द्रज्योति विद्युत गृह उद्घाटनका अवसरमा श्री ३ चन्द्रशमशेरले दिएको 'स्पीच'
  5. स्याल कराउने ताहाचलमा सेतो सोल्टी होटल
  6. नेपालको पहिलो सिनेमा घर, 'फस्ट सो' हेर्ने सधैं राजा
  7. यस्तो थियो नेपालले किनेको पहिलो पानी जहाज
  8. पिचमा घोडा कुदाउँदा चिप्लिएर लड्ला भनि न्यूरोडको सडक आधा ग्राभ्रेल बनाइयो
  9. नेपालकै पहिलो बिजुली बत्ति बलेको घर
  10. हिटलरले जुद्धशमशेरलाई दिएको ऐतिहासिक मोटर